जलवायु परिवर्तन र कार्बन व्यापार : विश्व पर्यावरण संरक्षणको नयाँ आर्थिक आयाम

भूमिका

वर्तमान विश्वले भोगिरहेको सबैभन्दा जटिल तथा गम्भीर समस्यामध्ये जलवायु परिवर्तन (Climate Change) प्रमुख चुनौतीका रूपमा उभिएको छ। औद्योगिक क्रान्तिपछि तीव्र रूपमा बढेको औद्योगिकीकरण, सहरीकरण, वन विनाश, जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग तथा अव्यवस्थित विकास गतिविधिका कारण पृथ्वीको तापक्रम निरन्तर बढिरहेको छ। यसले पृथ्वीको प्राकृतिक सन्तुलनमा गम्भीर असर पार्दै मानव जीवन, जैविक विविधता, कृषि प्रणाली, जलस्रोत तथा समग्र अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ।

आज विश्वका विकसितदेखि विकासशील राष्ट्रसम्म सबै जलवायु परिवर्तनको असरबाट प्रभावित भइरहेका छन्। कतै अत्यधिक वर्षा र बाढीको समस्या छ भने कतै खडेरी, डढेलो र खाद्य संकट देखिएको छ। हिमाली क्षेत्रका हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। समुद्री सतह बढ्दै जाँदा टापु राष्ट्रहरू अस्तित्व संकटमा पुगेका छन्। नेपालजस्तो हिमाली तथा कृषि प्रधान राष्ट्रमा पनि जलवायु परिवर्तनको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ।

यस विश्वव्यापी संकटलाई नियन्त्रण गर्न अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले विभिन्न प्रयास गर्दै आएको छ। त्यसमध्ये “कार्बन व्यापार” (Carbon Trading) वातावरणीय संरक्षण र आर्थिक प्रणालीलाई जोड्ने आधुनिक अवधारणा हो। यसले प्रदूषण नियन्त्रणलाई आर्थिक लाभसँग जोडेर “हरित अर्थतन्त्र” (Green Economy) निर्माण गर्ने नयाँ बाटो प्रस्तुत गरेको छ। आज कार्बन व्यापार विश्व पर्यावरण संरक्षणको महत्वपूर्ण आर्थिक आयामका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ।

जलवायु परिवर्तन : अर्थ, अवधारणा र कारण

जलवायु परिवर्तन भन्नाले लामो समयसम्म पृथ्वीको तापक्रम, वर्षा, हावापानी तथा मौसमीय प्रणालीमा आउने अस्वाभाविक परिवर्तनलाई जनाउँछ। वैज्ञानिकहरूको अनुसार पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्नुको मुख्य कारण वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यास (Greenhouse Gases) को मात्रा अत्यधिक बढ्नु हो।

सामान्यतया पृथ्वीमा सूर्यबाट आएको ताप केही मात्रामा पृथ्वीले सोस्छ र केही अन्तरिक्षमा फर्काइन्छ। तर वायुमण्डलमा रहेको हरितगृह ग्यासले उक्त तापलाई रोक्ने काम गर्छ। जब यी ग्यासहरूको मात्रा अस्वाभाविक रूपमा बढ्छ, पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि हुन्छ, जसलाई “Global Warming” भनिन्छ।

प्रमुख हरितगृह ग्यासहरू

• • कार्बन डाइअक्साइड (CO₂)

• • मिथेन (CH₄)

• • नाइट्रस अक्साइड (N₂O)

• • क्लोरोफ्लोरोकार्बन (CFCs)
  • जलवायु परिवर्तनका प्रमुख कारणहरू

१. औद्योगिकीकरण र जीवाश्म इन्धनको प्रयोग

औद्योगिक क्रान्तिपछि कोइला, पेट्रोलियम तथा प्राकृतिक ग्यासको अत्यधिक प्रयोग भयो। उद्योग, कलकारखाना तथा सवारी साधनबाट ठूलो मात्रामा कार्बन उत्सर्जन हुन थाल्यो। यसले वातावरणमा CO₂ को मात्रा बढायो।

२. वन विनाश

वनलाई “कार्बन भण्डार” मानिन्छ। रूखले कार्बन डाइअक्साइड सोस्ने भएकाले वन विनाश हुँदा वातावरणमा कार्बनको मात्रा बढ्छ। कृषियोग्य जमिन विस्तार, सहरीकरण तथा अवैध कटानीले वन क्षेत्र घटिरहेको छ।

३. अव्यवस्थित सहरीकरण

सहर विस्तारसँगै ऊर्जा खपत, सवारी चाप तथा फोहोर व्यवस्थापनको समस्या बढेको छ। यसले प्रदूषण र ताप वृद्धि दुवैलाई बढावा दिएको छ।

४. कृषि तथा पशुपालन

रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोग तथा पशुपालनबाट मिथेन ग्यास उत्सर्जन हुन्छ। यो पनि जलवायु परिवर्तनको महत्वपूर्ण कारण हो।

५. उपभोक्तावादी जीवनशैली

आधुनिक जीवनशैलीले अत्यधिक ऊर्जा खपत र प्राकृतिक स्रोतको दोहनलाई बढाएको छ। “Use and Throw” संस्कृतिले वातावरणीय संकटलाई थप गम्भीर बनाएको छ।जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरू

१. वातावरणीय प्रभाव

(क) हिमनदी पग्लिनु

विश्व तापक्रम बढेसँगै हिमालय क्षेत्रका हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। नेपालमा हिमताल विस्फोट (GLOF) को जोखिम बढेको छ।

(ख) समुद्री सतह बढ्नु

ध्रुवीय क्षेत्रको हिउँ पग्लिँदा समुद्री सतह बढिरहेको छ। माल्दिभ्सजस्ता टापु राष्ट्रहरू डुबानको जोखिममा छन्।

(ग) जैविक विविधताको क्षति

जलवायु परिवर्तनले वनस्पति तथा जीवजन्तुको प्राकृतिक बासस्थान नष्ट गरिरहेको छ। धेरै प्रजाति लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन्।

(घ) प्राकृतिक विपद् वृद्धि

बाढी, पहिरो, डढेलो, चक्रवात तथा खडेरीका घटना बढिरहेका छन्।

२. आर्थिक प्रभाव

• • कृषि उत्पादन घट्नु

• • पर्यटन क्षेत्र प्रभावित हुनु

• • विपद् व्यवस्थापनमा ठूलो खर्च बढ्नु

• • खाद्य संकट उत्पन्न हुनु

• • गरिब राष्ट्रको विकास प्रक्रिया अवरुद्ध हुनु

नेपालमा अनियमित वर्षा र मौसम परिवर्तनका कारण कृषिमा ठूलो असर परेको छ। जलविद्युत् उत्पादनसमेत प्रभावित हुन थालेको छ।

३. सामाजिक प्रभाव

• • खाद्य असुरक्षा

• • स्वास्थ्य समस्या

• • स्वच्छ पानीको अभाव

• • जलवायु शरणार्थीको संख्या वृद्धि

• • गरिब तथा सीमान्तकृत समुदाय बढी प्रभावित हुनु
  • कार्बन व्यापार : अवधारणा र विकास

जलवायु परिवर्तनलाई नियन्त्रण गर्न विश्व समुदायले वातावरणीय संरक्षणलाई आर्थिक प्रोत्साहनसँग जोड्ने प्रयास गर्‍यो। यसै सन्दर्भमा “कार्बन व्यापार” को अवधारणा विकास भएको हो।

कार्बन व्यापार भन्नाले कार्बन उत्सर्जन घटाउने उद्देश्यले विकसित गरिएको बजार-आधारित प्रणाली हो, जसमा कम प्रदूषण गर्ने पक्षले अतिरिक्त “कार्बन क्रेडिट” बढी प्रदूषण गर्ने पक्षलाई बेच्न सक्छ।

यसको मूल सिद्धान्त:

“प्रदूषण घटाउनेलाई प्रोत्साहन र बढी प्रदूषण गर्नेलाई दायित्व।”

यो अवधारणा विशेष गरी सन् १९९७ को Kyoto Protocol पछि विश्वव्यापी रूपमा लागू हुन थालेको हो। त्यसपछि Paris Agreement ले तापक्रम वृद्धि १.५°C भित्र सीमित गर्ने लक्ष्यसहित कार्बन न्यूनीकरणमा जोड दिएको छ।

कार्बन क्रेडिट भनेको के हो?

एक टन कार्बन डाइअक्साइड बराबर उत्सर्जन घटाएबापत प्राप्त हुने प्रमाणपत्रलाई “कार्बन क्रेडिट” भनिन्छ।

उदाहरणका लागि:
यदि कुनै उद्योगले सरकारले तोकेको सीमाभन्दा कम कार्बन उत्सर्जन गर्‍यो भने उसले अतिरिक्त कार्बन क्रेडिट प्राप्त गर्छ। अर्को उद्योगले बढी प्रदूषण गर्‍यो भने उक्त क्रेडिट किनेर आफ्नो दायित्व पूरा गर्न सक्छ।

यसरी कार्बन पनि एउटा “व्यापारिक वस्तु” जस्तै बन्न पुगेको छ।

कार्बन व्यापारका प्रमुख संयन्त्रहरू

१. Clean Development Mechanism (CDM)

यस प्रणालीअन्तर्गत विकसित राष्ट्रहरूले विकासशील राष्ट्रमा वातावरणमैत्री परियोजना सञ्चालन गरेर कार्बन क्रेडिट प्राप्त गर्छन्। उदाहरणका लागि:

• • जलविद्युत् आयोजना

• • सौर्य ऊर्जा

• • बायोग्यास

• • वन संरक्षण कार्यक्रम

यसले विकासशील राष्ट्रलाई प्रविधि र लगानी प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ।

२. Emission Trading System (ETS)

सरकारले उद्योगहरूलाई निश्चित उत्सर्जन सीमा तोक्छ। कम उत्सर्जन गर्ने उद्योगले अतिरिक्त क्रेडिट बेच्न सक्छ भने बढी उत्सर्जन गर्नेले किन्नुपर्छ।

यसलाई “Cap and Trade System” पनि भनिन्छ।

३. REDD+ कार्यक्रम

REDD+ (Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation) वन संरक्षणसँग सम्बन्धित कार्यक्रम हो। यसले वन विनाश रोक्न र कार्बन सञ्चिति बढाउन आर्थिक प्रोत्साहन प्रदान गर्छ।

नेपाल REDD+ कार्यक्रममा सहभागी भई सामुदायिक वन संरक्षणमार्फत लाभ लिन प्रयासरत छ।

कार्बन व्यापारका फाइदाहरू

१. वातावरण संरक्षणमा सहयोग

कार्बन व्यापारले उद्योग तथा राष्ट्रलाई उत्सर्जन घटाउन प्रेरित गर्छ।

२. हरित प्रविधिको विकास

नवीकरणीय ऊर्जा, विद्युतीय सवारी तथा स्वच्छ प्रविधिको प्रयोग बढ्छ।

३. आर्थिक लाभ

वन संरक्षण, जलविद्युत् तथा हरित परियोजनाबाट विकासशील राष्ट्रले आम्दानी गर्न सक्छन्।

४. दिगो विकासमा योगदान

आर्थिक विकास र वातावरणीय संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ।

५. अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य मजबुत हुनु

विश्व समुदायबीच साझा जिम्मेवारीको भावना विकास हुन्छ।

कार्बन व्यापारका चुनौतीहरू

१. विकसित राष्ट्रको प्रभुत्व

कतिपय आलोचकका अनुसार धनी राष्ट्रले पैसा तिरेर प्रदूषण जारी राख्ने अवसर पाएका छन्।

२. बजार अस्थिरता

कार्बन क्रेडिटको मूल्य स्थिर नहुँदा प्रणाली प्रभावकारी बन्न कठिन हुन्छ।

३. प्राविधिक कमजोरी

विकासशील राष्ट्रमा उत्सर्जन मापन तथा निगरानी गर्ने दक्षता कम छ।

४. पारदर्शिताको अभाव

कतिपय परियोजनामा वास्तविक उत्सर्जन न्यूनीकरण नभई केवल कागजी सुधार देखाउने प्रवृत्ति देखिन्छ।

५. “Greenwashing” को समस्या

कम्पनीहरूले वास्तविक सुधार नगरी केवल हरित छवि निर्माण गर्न कार्बन व्यापार प्रयोग गर्ने खतरा छ।

नेपाल र कार्बन व्यापार

नेपालको कार्बन उत्सर्जन विश्वमा अत्यन्त न्यून भए पनि जलवायु परिवर्तनको असर अत्यधिक छ। त्यसैले नेपालले “Climate Justice” अर्थात् जलवायु न्यायको आवाज उठाउँदै आएको छ।

नेपालका सम्भावित अवसरहरू:

• • सामुदायिक वन संरक्षण

• • जलविद्युत्

• • सौर्य तथा वैकल्पिक ऊर्जा

• • जैविक कृषि

• • विद्युतीय यातायात

नेपालको सामुदायिक वन कार्यक्रम विश्वमै सफल नमुना मानिन्छ। यदि यसलाई प्रभावकारी रूपमा कार्बन बजारसँग जोड्न सकियो भने ग्रामीण समुदायको आय वृद्धि र वातावरण संरक्षण दुवै सम्भव हुन्छ।

निष्कर्ष

जलवायु परिवर्तन आज सम्पूर्ण मानव सभ्यतामाथिको साझा संकट हो। यसको प्रभाव वातावरणीय मात्र नभई आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक क्षेत्रमा समेत गहिरो रूपमा परेको छ। यस समस्याको समाधानका लागि केवल नीति निर्माण पर्याप्त हुँदैन; दिगो विकास, हरित प्रविधि तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक हुन्छ।

कार्बन व्यापारले वातावरणीय संरक्षणलाई आर्थिक लाभसँग जोड्दै विश्व अर्थतन्त्रलाई हरित दिशातर्फ लैजाने प्रयास गरेको छ। यद्यपि यसमा केही चुनौती र सीमितता छन्, तर सही नीति, पारदर्शिता तथा प्रभावकारी कार्यान्वयन भएमा यो जलवायु परिवर्तन नियन्त्रणको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।

नेपालजस्ता विकासशील राष्ट्रका लागि कार्बन व्यापार वातावरण संरक्षणसँगै आर्थिक समृद्धिको अवसर पनि हो। वन संरक्षण, नवीकरणीय ऊर्जा तथा हरित विकासमार्फत नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय कार्बन बजारबाट लाभ लिन सक्छ।

अन्ततः “प्रकृतिको संरक्षण नै मानव सभ्यताको संरक्षण हो” भन्ने भावनाका साथ विश्व समुदायले साझा प्रयास गर्न सके मात्र भावी पुस्तालाई सुरक्षित, स्वच्छ र दिगो पृथ्वी हस्तान्तरण गर्न सम्भव हुनेछ।